Cıdır düzü — Şuşa şəhəri
yaxınlığında yerləşən, tarixən cıdır yarışlarının keçirildiyi və Qarabağ
xanlığı dövründən yerli türk əhalinin Novruz bayramını, bir çox yarışları
keçirdiyi ərazi.
Cıdır düzü ("yarış
meydanı") qədim Şuşanın əsas aktiv istirahət yeri olub. Xanın həyətinin
ayrıca zorxanası olmasına baxmayaraq, şuşalıların əksəriyyəti, xüsusən də gənclər
hava yaxşı olanda Cıdır düzündə görüşməyə üstünlük veriblər. Meydançanın adının
özü ona işarə edir ki, burada insanlar əvvəllər yarış və covqan oyunları, eləcə
də qaçış oyunları keçiriblər. Yeri gəlmişkən, yarışlar təkcə atlarda deyil, dəvələrdə
də təşkil olunub. At həvəskarı olan İbrahimxəlil xanın hakimiyyəti dövründə
yarışlar onun malikanəsində və Cıdır düzündə keçirilib. Yarış qaliblərinə qarşı
comərdcəsinə davranış sərgilənib, dəyərli hədiyyələr verilirib. Gənclər at
belində yarışmaya daha böyük maraq göstəririblər. "Baharbəndi" adlı
oyunu ən məşhur oyunlardan olub. Atlı, atını sürərkən calpağını, silahını, xəncərini,
qılıncını, çuxasını götürüb xüsusi yerə qoyurdu. Sonra isə, ardıcıl olaraq, sürəti
azaltmadan onları yığıb taxmalı idilər. "Papaq oyunu" və "Yaylıq
oyunu" kimi məşhur oyunlar da Cıdır düzündə keçirilib.
Tarixi salnamələrə və yerli
Şuşalıların xatirələrinə görə Cıdır düzü həm də pəhləvanların görüşdüyü və
yarışdığı yer olmuşdur. Xüsusən də yerli güləşçilərin tanınmış əcnəbi pəhləvanlarla
görüşlərinə çoxlu tamaşaçı toplaşırdı. Cıdır düzündə insanlar həmçinin qoç və dəvə
döyüşləri də keçirirdilər.
Bundan başqa, Cıdır düzü ədəbi-musiqili
məclislərin, musiqi şənliklərin də keçirildiyi yer idi. Mir Möhsün Nəvvab Cıdır
düzündə "Məclisi-Fəramuşan" cəmiyyətinin məclislərini keçirir, bu məqsədlə
xalq arasında sonralar "Ağzıyastı kaha" adlandırılan qonşu
mağaralardan birini də bir çox şeylə təchiz etmişdi.
Cıdır düzündə insanlar nəinki
bayramlarda toplanır, o cümlədən xarici nümayəndə heyətlərinin nümayəndələrini
də qəbul edirdilər. Burada təşkil olunan bayram şənlikləri musiqi ilə yanaşı, kəndirbazların,
klounların çıxışları ilə də müşayiət olunurdu. Şübhəsiz ki, Cıdır düzündən eyni
zamanda hipodrom, stadion, konsert meydançası və şəhər meydanı kimi də istifadə
olunurdu.
Şuşanın qərb hissəsi 1800 metr, şərq
hissəsi dəniz səviyyəsindən 1400 metr yüksəklikdədir. Cıdır düzü Şuşanın cənubunda,
ən yüksək hissəsindədir. Bu geniş çəmənlikdən durub Daşaltı çayına və 200 metr
aşağıda yerləşən Daşaltı dərəsinə baxırsan. Cıdır düzünün kənarındakı cığır
qırx pilləkana, Daşaltı dərəsinə və Xan mağarasına aparır. “Xəzinə Qalası”
deyilən mağara da “qırx pilləkən”in yaxınlığındadır.
Bir zamanlar adı çox çəkilən, məşhur
Xan mağarası 1992-ci ildə ermənilər tərəfindən dağıdılıb.
Cıdır düzünün qərb tərəfi
bir-birinin arxasında yerləşən üç yüksəklikdən ibarətdir. Bu yüksəkliklərə
“Üçmıx” adı verilib. İşğaldan öncə hər
il may ayında Cıdır düzündə “Xarıbülbül” mahnı festivalları keçirilərdi.
Qarabağ xanəndələrinin bir çoxu da Cıdır düzündə oxuduqları muğamlarla məşhurlaşıb, bütün Azərbaycana
ün salıblar.
Bir zamanlar Pənah xan, İbrahim
xan, Mehdiqulu xan, Məmməd bəy Cavanşir Batmanqılınc, Natəvan, Vaqif və daha
neçə dahi azərbaycanlının gəzdiyi bu düzənlərdə
gəzmək insana fərqli duyğular yaşadır.
Cıdır düzü igidlərimizin iz
yeridir. Azərbaycan əsgəri burada yalın əllə uçurumdan qalxaraq, düşmənə türk
oğlunun nələrə qadir olduğunu göstərib.
Bir zamanlar Paşinyanın sərxoş vəziyyətdə
yallı getdiyi Cıdır düzünü seyr eləmək hər bir azərbaycanlının qürurunu zədələmiş,
ürəyini sızlatmışdı. Ölkə Prezidenti İlham Əliyev də görünür ki, ölkəsinin vətəndaşlarının
hiss etdiklərini hiss etmiş, xalqa müraciətində demişdi: “Ermənistanın baş
naziri gedib Şuşada, Cıdır düzündə rəqs edir, hesab edir ki, biz bununla
barışacağıq?! Səhv edir! Heç vaxt biz bununla barışmayacağıq... Biz xeyirxah,
sülhsevər xalqıq. Lakin biz öz ləyaqətimizi tapdalamağa, bizi təhqir etməyə
imkan verməyəcəyik. Paşinyan Şuşada, Cıdır düzündə sərxoş halda rəqs edəndə özünə bu gün baş verənlər barəsində
hökm imzalamışdı. Dağlıq Qarabağ bizimdir, bizim torpağımızdır, biz oraya
qayıtmalıyıq, qayıdırıq və qayıdacağıq!”
Çox keçmədi ki, Müzəffər
Prezidentimiz Cıdır düzündən xalqa səsləndi: “Bura Cıdır düzüdür. Hər birimiz
üçün əziz, doğma Cıdır düzü... Şuşanı Cıdır düzüsüz təsəvvür etmək mümkün
deyil, Azərbaycanı isə Şuşasız təsəvvür etmək mümkün deyil. Biz Şuşaya
qayıtmışıq, Cıdır düzünə qayıtmışıq və tarixi yerdə bundan sonra muğam səsi
eşidiləcək, Azərbaycan mahnıları ifa olunacaq, böyük tədbirlər keçiriləcək,
toy-bayram olacaq...
Bir müddət bundan əvvəl işğalçı
qüvvələr bizim üçün müqəddəs olan bu yerdə heysiyyətimizə toxunmaq, Azərbaycan
xalqını təhqir etmək üçün eybəcər hərəkətlər etmişlər, - bütün dünya artıq
bundan xəbərdardır, - “Yallı” getmişlər. İzi-tozu da qalmayıb burada, rədd
etmişik. İndi Cıdır düzü də, Şuşa da, Qarabağ da azaddır. Bu torpağın sahibləri
qayıdıblar, əllərində silah, əllərində bayraq, ürəklərində Vətən sevgisi. Vətən
sevgisi bizi Qələbəyə gətirdi. Vətən sevgisi, vətənpərvərlik Qələbəmizin əsas
amilinə çevrildi”.
