Aşağı Gövhər ağa məscidi - Şuşa şəhərinin Qapan meydanında
yerləşən cümə məcididir. Məscid Azərbaycan Respublikası Mədəniyyət və Turizm
Nazirliyi tərəfindən ölkə əhəmiyyətli tarix-mədəniyyət abidəsi kimi qeydiyyata
alınmışdır.
Şuşa şəhərində iki cümə məscidinin olması E. Avalov tərəfindən
şəhərdə iki islam icmasının fəaliyyət göstərməsi ilə izah edilir. Məscid ilk dəfə
Şuşanın 1855-ci ilə aid baş planında yaxınlıqda yerləşən mədrəsə ilə birlikdə
qeyd edilir. Şəhərin ikinci cümə məscidi olan Aşağı Gövhər ağa məscidi həm
Aşağı məscid, həm də Kiçik məscid adları ilə də tanınmışdır. 1874-1875-ci illərdə
Yuxarı məscid kimi, Aşağı məscid kompleksində də əsaslı yenidənqurma işləri
aparılmışdır. Yeni məscidin inşası memar Kərbəlayi Səfixan Qarabaği tərəfindən
Gövhər ağanın maddi dəstəyi əsasında həyata keçirildiyinə görə, sonradan Aşağı
məscid həm də Aşağı Gövhər ağa məscidi adı ilə tanınmağa başlamışdır.
Birinci ad onun Yuxarı Gövhər ağa məscidi ilə müqayisədə
coğrafi yerləşməsini, ikinci ad isə onun Cümə məscidi ilə müqayisədə ölçülərini
bildirir. E. Avalov bildirir ki, 1855 -ci ilin baş planına əsasən Aşağı məscidin
ölçüləri həqiqətən də Yuxarı məscidin ölçülərindən kiçik olmuşdur.
İki yaruslu məscidin əsas – şimal fasadında üç tağlı
arkadalı eyvan yerləşir. Aşağı Gövhər ağa məscidinin orta tağı yarımdairəvi
olan yan tağlardan fərqli olaraq oxvaridir. Yan tağlar üstündə əsas fasad
boyunca yüksələn həmin tağ məscidin parad girişini vurğulayır.
Aşağı məscidin əsas girişi şimal-qərb istiqamətdə yerləşir və
onun oxu üzbəüz yerləşən mədrəsə binasının girişinin oxu ilə üst-üstə düşür.
Şuşanın eyni memarlıq-planlaşdırma prinsipi əsasında inşa
edilmiş hər iki cümə məscidi hazırda demək olar ki, eyni ölçülərə malikdir:
Yuxarı məscid planda 26.5x21.5 metr, Aşağı məscid isə 22.2x23.7 metr ölçüyə
malikdir.[4]
Kərbəlayi Səfixan Qarabaği inşa etdiyi binaların bir çoxunun
əsas fasadında əksər hallarda Şahbulaq məscidində olduğu kimi yarımdairəvi
tağlı daş arkadalardan istifadə etmişdir.
Məscidin üç nefli iki otaqlı ibadət zalı planda kvadrat
formasına malikdir. İbadət zalı çatmatağ tavan və beş gümbəzlə örtülmüşdür.
Tavanın kompozisiya mərkəzi dörd oxvari tağ üzərində dayanan 5 metr diametrə
malik oxvari günbəzlə vurğulanmışdır.
Məscidin ikinci mərtəbəsində uzunu boyunca yanlarda qadınlar
üçün nəzərdə tutulmuş eyvanlar uzanır. Pəncərə yerləri şuavari tağ formasında həll
edilmişdir.
Yuxarı məsciddən fərqli olaraq Aşağı məscidin minarələri əsas
fasadı yox, cənubda yerləşən və kiçik Qapan meydanına açılan ikinci fasadı əhatə
edir. Belə memarlıq-planlaşdırma həllinin seçilməsi təsadüfi olmayıb, cənubda
meydanın olması ilə əlaqəlidir. Əsas fasadın yerləşdiyi şimal tərəfdə isə geniş
meydan və ya baxış nöqtəsi yoxdur.
Aşağı məscidin dairəvi minarələri kərpicdən inşa edilməklə
hörülmüşdür. Yuxarı məsciddən fərqli olaraq burada minarələrin bəzədilməsi
zamanı müxtəlif həndəsi naxışlara yer verilməmişdir, yalnız həndəsi formada
yazılmış “Allah” ifadəsi burulan lent kimi kərarlanır. Oxşar ornament həlli Azərbaycan
memarlığında geniş yayılmaqla Bərdə imamzadəsi, Şeyx Səfi türbəsi, Naxçıvan
imamzadəsi və Gəncə imamzadəsinin minarələrində də rast gəlinir.
